داستان سرايش شاهنامه:

خداوند نام و خداوند جاى ****** خداوند روزى ده رهنماى‏
خداوند كيهان و گردان سپهر ****** فروزنده ماه و ناهيد و مهر
ز نام و نشان و گمان برتر است ****** نگارنده برشده گوهر است

فردوسي که بوده است؟
نامش حسن يا منصور فرزند علي و به ابوالقاسم فردوسي معروف بود است. او از طبقه دهگانان ( دهقانان) بوده است دهگان به گروهي از نجيب زادگان ايراني اطلاق ميشده که داراي املاک بوده اند واز محل درآمد آن ميتوانستند زندگي آبرومندي داشته باشند ، او احتمالا در ۱۳ ديماه سال ۳۲۳ يا ۳۲۹ بدنيا آمده است. در مورد معلومات او بنظر ميرسد زبان پهلوي را ميدانسته (به گفته خود شاهنامه) بدانشهاي زمانه خود از جمله حکمت وفلسفه و رياضي و نجوم و موسيقي آشنايي داشته و احتمالا تحت تاثير جنبشهاي فکري ايرانگرايانه زمانه خود گرفته است.

تاريخ سرايش شاهنامه
اولين بار در زمان اشکانيان و يا ساسانيان ( دقيقا مشخص نيست) کتابي بنام خوتاي نامگ که تاريخ شاهان بوده نوشته شده است بعدها در زمان خليفه عباسي منصور دوانيقي بدست روزبه دادويه معروف به عبدالله مقفع از پهلوي به عربي ترجمه شده تحت عنوان سير المولک فرس ( ظاهرا روزبه در ۳۸ سالگي بدستور خليفه بجرم زنديقي بطرز فجيعي اعدام شده است ).ظاهرا کساني ديگري به خداي نامه ها در همان زمان دسترسي داشته اند و در کتابهاي خود آنرا مورد استفاده قرار داده اند براي ذکر تاريخ باستان.
احتمالا در سال ۳۲۴ تا ۳۳۰ بنا به دستور ابومنصور محمد بن عبد الرزاق پور بابك خراساني حاکم توس ،ابو منصور معمري وزير شروع به جمع آوري خداي نامه ها ( خوتاي نامگ) ميکند در اين کار چهار موبد زرتشتي وي را ياري دادند شآخ ازهري از هرات ، يزدانداد از توس ، ماهوي خورشيد از نيشابور و شادان پورزين از سيستان .بيقين ميدانيم که منبع آنان خداي نامه هاي به زبان پهلوي يا اوستايي بوده است که به نثر دري برگردانده شده است و بنام شاهنامه ابومنصوري معروف است و امروزه فقط مقدمه اين شاهنامه بدست ما رسيده است. در حدود سال ۳۴۶ تا 350 جمع آوري اين شاهنامه به پايان رسيده است .
فردوسي در اين مورد در ابتداي شاهنامه ميگويد:
يكى پهلوان بود دهقان نژاد ****** دلير و بزرگ و خردمند و راد
پژوهنده روزگار نخست ****** گذشته سخنها همه باز جست‏
ز هر كشورى موبدى سالخورد ****** بياورد و اين نامه را گرد كرد
بپرسيدشان از نژاد كيان ****** وزان نامداران فرّخ گوان‏
كه گيتى به آغاز چون داشتند ****** كه ايدون بما خوار بگذاشتند
چه گونه سر آمد به بد اخترى ****** بر ايشان همه روز گند آورى
در سال ۳۵۱ ابو منصور حاکم توس در جنگ با خاندان سيمجوري کشته شده و بعدها دقيقي در سال ۳۶۵ شروع به نظم کشيدن شاهنامه کرده است او که بشدت به آئين زرتشتي تعصب ميورزيده شاهنامه را از پادشاهي گشتاسب که همزمان با پيامبري اشو زرتشت آغاز کرده است ظاهرا وي بشدت مغرور و تندخو بوده و بهمين دليل در سال ۳۶۶ يا ۳۶۸ بدست غلامش کشته شده است ، فردوسي به اين مسئله اشاره کرده و براي او طلب آمرزش کرده است. دقيقي بيش از هزار بيت سروده که فردوسي آنها را در قسمت پادشاهي گشتاسب گنجانيده و مورد استفاده قرار داده .

داستان سرايش شاهنامه (۲)

آغاز سرايش توسط فردوسي
فردوسي در ابتدا براي سرايش شاهنامه ترديد دارد:
دل روشن من چو برگشت از اوى ****** سوى نامه خسروان كرد روى‏
كه اين نامه را دست پيش آورم ****** ز دفتر به گفتار خويش آورم‏
بپرسيدم از هركسى بيشمار ***** بترسيدم از گردش روزگار
مگر خود درنگم نباشد بسى ****** ببايد سپردن به ديگر كسى
فردوسي در سال ۳۷۰ بعد از خوابي که ميبيند شروع بکار ميکند و در اينراه ظاهرا مشوقاني داشته است:
به شهرم يكى مهربان دوست بود ****** تو گويى كه با من به يك پوست بود
مرا گفت خوب آمد اين راى تو ****** به نيكى خرامد مگر پاى تو
گشاده زبان و جوانيت هست ****** سخن گفتن پهلوانيت هست
شو اين نامه خسروان باز گوى ****** بدين، جوى نزد مهان آبروى
از جمله منصور بن محمد بن عبدالرزاق معروف به اميرک منصور پسر ابو منصور حاکم پيشين توس وي را تشويق کرده و شاهنامه ابومنصوري را در اختيار او قرار داده:
بدين نامه چون دست بردم فراز ****** يكى پهلوان بود گردن فراز
جوان بود و از تخمه پهلوان ****** سخن گفتن خوب و طبعى روان
مرا گفت كز من چه بايد همى ****** كه جانت سخن برگرايد همى
به چيزى كه باشد مرا دسترس ****** برآرم نيارم نيازت به كس
همى‏داشتم چون يكى تازه سيب ****** كه از باد برمن نيامد نهيب
اما ظاهرا اين شاهزاده دلير و ايراندوست سرنوشت تلخي داشته ، وي ابتدا در سال ۳۷۷ در هنگامه جنگهاي خراسان در نيشابور اسير ميشود و بعدها به بسال ۳۸۷ بفرمان سبکتگين ويا 389 بفرمان محمود گردن زده ميشود، البته تاريخ گرديزى تصريح دارد كه در همان سال سيصد و هشتاد و نه هجرى اميرك منصور در زندان كشته مى‏شود.
چنان نامور گم شد از انجمن ****** چو از باد سرو سهى در چمن (يا از چمن)
ستم باد بر جان او ماه و سال ****** كجا بر تن شاه شد بدسگال
بنا به گفته خود فردوسي شاهنامه در 25 اسفندماه سال 400 هجري به پايان رسيده است:
سر آمد كنون قصه يزدگرد ****** بماه سپندار مَذ روز ارد
ز هجرت شده پنج هشتاد بار ****** كه من گفتم اين نامه شاهوار

آيا فردوسي براي محمود شاهنامه را سروده است؟
فردوسي سرايش شاهنامه را در حدود سال 370 آغاز كرده و در آن هنگام محمود بيش از ده سال نداشته است براي اولين نام محمود زماني برده ميشود كه در سال ۳۸۴ بهمراه پدرش سبكتگين بدستور امير ساماني مامور سركوب ياغيان خراسان ميشود كه در آن هنگام حدود 24 سال داشته است بنا به گفته خود شاهنامه در آن زمان اولين تدوين شاهنامه تمام شده بود است و در سال ۳۸۷ بعد از مرگ سبکتگين بين فرزندان او اختلاف مي افتد تا اينکه سرانجام محمود در سال ۳۸۹ برادران خود را سرکوب ميکند و قدرت را بدست ميگيرد، بنابر اين با در نظر گرفتن زمان وقوع وقايع اصولا اينکه فردوسي بدستور محمود غزنوي سرودن شاهنامه را شروع کرده باشد مردود است. ظاهرا ابوالعباس فضل بن احمد اسفرايني که تا سال ۴۰۱ وزير محمود بوده در هنگام پايان شاهنامه از فردوسي خواسته است برا اينکه اين اثر بزرگ از بين نرود انرا به محمود تقديم کند تا از دستبرد تاريخ در امان باشد ولي فردوسي در اين مورد ترديد داشته و زماني به اينکار اقدام کرده که ميمندي رقيب اسفرايني که بشدت مذهبي بوده و تمام مخالفان خود با اتهام قرمطي بودن از ميان برميداشته وزير بوده و بشدت با شاهنامه مخالفت کرده است. در سال ۴۰۴ اسفرايني اعدام شده و بايد شاهنامه در حدود ۴۰۱ تا ۴۰۴ بدربار محمود رسيده باشد، گفته ميشود فردوسي بجرم دگرانديشي و قرمطي بودن تحت تعقيب قرار گرفته و احتمالا در اواخر عمر بسمت مازندران گريخته است. بهر صورت او در پايان عمر بشدت فقير بوده و حتي گفته ميشود وي در سال ۴۱۱ يا ۴۱۶ در اوج فقر و گرسنگي درگذشته است. در هيچ منبع تاريخي اينکه فردوسي به ملاقات محمود رفته باشد ذکر نشده و اولين با در مقدمه شاهنامه بايسنقري اين داستان موهوم ذکر ميشود! بعدها بسياري ديگر با توجه بهمين ماخذ اين داستان را بشکلهاي مختلف ذکر کرده اند.

آيا شاهنامه موجود دقيقا همان شاهنامه سروده فردوسي ميباشد؟
با اطمينان کامل ميتوان گفت نه!
در شاهنامه ابياتي وجود دارد که نوع لحن گفتاري و ترکيب جمله بندي آن کاملا با لحن و ترکيب بندي استاد توس متفاوت است ، بعضا لغاتي ديده ميشود که در زمان فردوسي رايج نبوده است و بنابر اين او نميتوانسته از اين لغات استفاده کند! ابيات بسياري در ستايش محمود وجود دارد تحت عنوان شاهنشاه! در حاليکه محمود امير خراسان بوده و براي تاييد حکومتش از خليفه اي بغداد حکم دريافت کرده است و هميشه خود را امير خراسان ناميده است بنابر فردوسي با توجه به آشنايي دقيق با تاريخ ايران و شاهنشاهان باستاني نميتوانسته محمود را با اين عنوان بنامد. در شاهنامه فردوسي قسمتي وجود دارد تحت عنوان پادشاهي اسکندر که سراسر ستايش از اوست در حاليکه استاد توس او را در جاي ديگر با عنوان اسکندر گجستگ يا ملعون مينامد! استاد هرجا ميخواهد دشمنان ايران را نام برد حتما از اسکندر ذکر نام ميکند بر اين پايه اين قسمت از شاهنامه کار افزايندگان است. بسياري از لغات در معناي بجز معناي که در زمان استاد رايج بوده بکار برده ميشود و بسياري اسامي مناطق با نامهاي که بعد از زمان استاد رايج شده و يا بغلط ذکر ميشوند! بنابر اين تمام اين قسمتها افزوده اند.مثلا در جاي شهر استخر ذکر ميشود و در جاي صطخر!! در بعضي حاها جهت هاي جغرافياي به غلط ذکر ميشوند! بسياري از قسمتها نيز بدلايلي کاملا نامعلوم و بسليقه نسخه برداران و افزايندگان حذف شده اند! بهمين دليل چنديست که پژوهندگان شاهنامه دست به تصحيح آن زده و به پاکسازي ان از اضافات مشغولند در اين ميان استاد خالقي مطلق ( آلمان) و استاد جنيدي( تهران بنياد نيشابور) پژوهشهاي گرانسنگي انجام داده اند .

در پايان شاهنامه تنها يک کتاب شعر يا تاريخ يا داستان رزم و بزم شاهان نيست بلکه آينه تام نماي فرهنگ ايران است که بدرستي بسياري از پژوهندگان تاريخ و فرهنگ ايران معتقدند اگر شاهنامه نبود شايد امروز زبان پارسي بدين شکل وجود خارجي نداشت. استاد توس تنها يک شاعر نبود بلکه مردي وطن دوست و در عين حال استراتژيست بود که ميدانست آنچه از ايران دفاع ميکند لشگر و سپاه نيست بلکه فرهنگ و زبان نگاهبان هميشگي ملت و سرزمين ايران خواهد بود